10. PTAKI W MIEŚCIE

fot. Krzysztof Lewandowski

W mieście możemy spotkać wiele gatunków ptaków, które żyją w sąsiedztwie siedzib ludzkich. Tu zakładają swe gniazda i żerują. Zimą gatunki osiadłe chętnie korzystają z karmników.

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Jerzyk (Apus apus)

Typowy ptak zamieszkujący tereny miejskie. Jego ciało jest zabarwione jednolicie na czarno-brązowo z białawą plamą na gardle. Długość ciała wynosi od 16 do 18 cm. Ma charakterystyczne, długie, zaostrzone skrzydła i słabo widełkowaty ogon. W locie wyglądem przypomina nieco jaskółkę, choć nie jest z nią spokrewniony. Ma krótkie nogi i mocne pazury, dzięki którym potrafi czepiać się pionowych ścian. Jerzyki większość życia spędzają w powietrzu. Potrafią wznosić się na bardzo duże wysokości. W Polsce objęty ścisłą ochroną gatunkową.

WIĘCEJ INFORMACJI

Jerzyk Apus apus

ptak z rzędu krótkjonogich Apodiformes, rodziny jerzykowatych Apodidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183).

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Stosunkowo niewielki ptak o charakterystycznej sylwetce w locie (rozpiętość skrzydeł: 40-44 cm, długość ciała: 16-18,5 cm, masa: 31-52 g), bez zaznaczonego dymorfizmu płciowego i bardzo słabo wyrażonym dymorfizmie wiekowym. Jest to gatunek, który większą część życia spędza w locie. W powietrzu zbiera pożywienie i materiał na gniazdo, pije krople deszczu, kopuluje i śpi, szybując z wiatrem na dużej wysokości (do 2,5 km). Może pozostawać w locie bez przerwy przez 2 do 3 lat. Tylko podczas lęgów ląduje dla potrzeb budowy gniazda, składania i inkubacji jaj, karmienia piskląt. Czasami zatrzymuje się na ścianach budynków w pobliżu otworów wejściowych do gniazda.

Sylwetka: widywany głównie w locie, cechą diagnostyczną są charakterystyczne wąskie, zaostrzone, sierpowato wygięte skrzydła, o krótkim przedramieniu i bardzo długiej dłoni, przez co linia przedniej (proksymalnej) krawędzi skrzydeł tworzy wyraźny półksiężyc; opływowy kształt ciała; dość krótki, widełkowato wcięty ogon.

Ubarwienie ciała ptaków jest jednolicie ciemno brązowo-czarne. Z bliskiej odległości i w dobrych warunkach oświetlenia, można zauważyć dość wyraźną, rozmytą białawą plamę na gardle oraz kontrast pomiędzy ciemniej ubarwionymi pokrywami podskrzydłowymi a resztą ciała. Osobniki młode maja jasne obrzeżenia piór tułowia, delikatne białe brzegi pokryw skrzydłowych, bardziej skontrastowany spód ciała i pokryw podskrzydłowych, większą i bardziej czysto-białą plamę na gardle oraz jasne czoło i kantarek, co potęguje wrażenie białej maski na głowie.

Lot jerzyka jest bardzo charakterystyczny składający się z naprzemiennie występujących okresów bardzo szybkich uderzeń skrzydłami oraz długich okresów szybowania bez ruchu skrzydeł, ślizgów w powietrzu albo szybowania bez ruchów skrzydeł pod wiatr.

Głos: przenikliwe monotonne świsty „srriirr”, czasami lekko opadające lub wznoszące. Powszechnie znane są rozdzierające chóralne wrzaski stad jerzyków latających nisko, nad budynkami latem w porze wieczornej.

ZASIĘG

Zasięg obejmuje krainę zoogeograficzną palearktyczną (Europę, północną-zachodnią Afrykę, Azję na wschód po północne Chiny i na południowy wschód po Iran) oraz częściowo orientalną (północne Indie). Jest gatunkiem wędrownym, zimowiska znajdują się w południowej Afryce. Przeloty: w Polsce przylot w pierwszej dekadzie maja, odlot w sierpniu.

W Polsce jest szeroko rozpowszechniony w całym kraju, średnio liczny.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Jest to gatunek lęgowy, bardzo liczny, w granicach administracyjnych miasta do lęgów przystępuje 950-1100 par ptaków. Gatunek związany głównie ze strefą zabudowy miejskiej różnego typu; najliczniejszy w strefie śródmiejskiej i starej zabudowy rodzinnej typu wiejskiego, z dachami krytymi dachówkami (szczególnie liczny na osiedlach Kętrzyńskiego, Grunwaldzkim, Śródmieściu, gdzie oceniono zagęszczenie na 21,1 p./10 ha i na Zatorzu (21,9 p./10 ha); mniej liczny na nowych osiedlach mieszkaniowych i niektórych willowych (zagęszczenie 0,6-11,2 p. 10 ha), ale w zabudowie ze stromymi dachami (np. Jaroty), w osiedlach willowych z pozostałościami starej zabudowy mieszkalnej (np. Likusy, Dajtki, Os. Mazurskie), występują lokalnie kolonie lęgowe.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Pierwotnie jerzyki gniazdowały w dziuplach starych drzew albo szczelinach skał w skalistych partiach gór. Takie stanowiska zachowały się jeszcze na wschodzie Polski, gdzie gniazduje w starych lasach (Puszcza Knyszyńska, Puszcza Białowieska, Puszcza Augustowska), a na południu kraju gniazduje w skalistych partiach gór: Tatr, Karkonoszy i Gór Bystrzyckich oraz w Ojcowskim Parku Narodowym. W Górach Stołowych gniazda jerzyka znaleziono na wys. 890 m n.p.m., w Górach Bialskich i Bystrzyckich na wys. 700 m n.p.m. Poza tymi stanowiskami gniazduje przede wszystkim w miastach, gniazdując niemal wyłącznie w budynkach. Populacja w związku ze zmianami w modernizacji budynków wykazuje lokalnie tendencję spadkową.

GNIAZDOWANIE

Gniazduje kolonijnie. Zajmowanie stanowisk lęgowych ma miejsce po przylocie w maju. Stanowisko lęgowe, jest zajmowane przez te same pary ptaków, często co roku w tym samym miejscu. W miastach gniazda znajdują się pod dachówkami, w szczelinach murów pod piorunochronami, parapetami, we wgłębieniach murów, w małych otworach w stropodachach. Populacje górskie zakładają gniazda w szczelinach skalnych, a ptaki gniazdujące w lasach zakładają gniazda w dziuplach drzew. Jerzyk zasiedla również skrzynki lęgowe – w ochronie czynnej stosuje się skrzynki gniazdowe wieszane na budynkach lub montowane na specjalnych wieżach, które chętnie zajmuje.

Gniazdo jest niewielkie, mało rozbudowane. Składa się piór i części roślin schwytanych przez ptaki w locie, zlepionych śliną. Ptaki wyprowadzają jeden lęg w roku. Zniesienie składa się z 3 białych, owalnych, z jednym węższym biegunem jaj, znoszonych w dwudniowych odstępach. Jaja inkubują samiec i samica, przez 19-20 dni, pisklęta przebywają w gnieździe przez ok. 42-45 dni, a w sytuacjach braku pożywienia nawet przez ok. 56 dni. Po wylocie z gniazda młode są całkowicie samodzielne, a dojrzałość płciową osiągają w 3. roku. Jerzyki, podobnie jak blisko spokrewnione kolibry Trochillidae, posiadają zdolność hibernacji, która jest adaptacją do przeżycia w niesprzyjających warunkach środowiska, szczególnie ważna dla ptaków młodych. W okresach niekorzystnej pogody (układy mas powietrza z opadami) osobniki dorosłe mogą opuścić rejon gniazdowania (nawet ponad tysiąć kilometrów), a zdolność do hibernacji zapewnia wówczas pisklętom przeżycie bez pokarmu. Pisklęta jerzyka są w stanie przetrwać przez kilka dni bez jedzenia, obniżając temperaturę ciała i tempo przemiany materii, wchodząc w stan torporu. Hibernacja i zróżnicowanie warunków pogodowych to czynniki powodujące zróżnicowanie tempo rozwoju piskląt i różnicujące czas opuszczania gniazda.

Pożywienie

Pożywienie stanowią drobne owady, które ptaki chwytają w locie szeroko rozwartym dziobem. Ponad połowę składu pokarmowego stanowią błonkoskrzydłe Hymenoptera, ponad 25% niewielkie chrząszcze Coleoptera, 10% muchówki Diptera, a ok. 3% – małe motyle Lepidoptera. W poszukiwaniu pokarmu stada jerzyków przelatują na znaczne odległości, zazwyczaj w granicach ok. 100 km od miejsca gniazdowania, czasami przy niekorzystnej pogodzie pokonują nawet kilkaset kilometrów.

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Mazurek (Passer montanus)

Jest małym ptakiem spokrewnionym z wróblem i bywa z nim często mylony. Ma brązowy wierzch głowy, białą półobrożę na karku i czarną plamkę na policzkach. Przez cały rok można go spotkać w pobliżu osiedli ludzkich. Tworzy mieszane stada z wróblami. Stada liczą zazwyczaj kilkadziesiąt osobników. Zimą chętnie odwiedzają karmniki. Objęty ścisłą ochroną gatunkową.

WIĘCEJ INFORMACJI

Mazurek Passer montanus

ptak z rzędu wróblowych Passeriformes, rodziny wróblowatych (wróbli) Passeridae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183).

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Sylwetka: ptak nieznacznie mniejszy od wróbla Passer domesticus, o bardziej krępej, krągłej sylwetce, z bardziej zaokrągloną głową z krótszym stożkowatym dziobem; szczyt skrzydła złożonego sięga wysokości końca piór podogonowych. Rozpiętość skrzydeł: 21-24 cm, długość ciała: 12,5-14 cm, masa: ok. 24 g). Brak dymorfizmu płciowego, zauważalny dymorfizm wiekowy.

Upierzenie: szary – szaro-brązowy spód ciała, czarno kreskowany brązowy grzbiet; w skrzydle złożonym zakończenia małych pokryw tworzą wyraźny biały pasek skrzydłowy; drugi pasek skrzydłowy wąski, słabiej zaznaczony, utworzony przez białe zakończenia dużych pokryw; widoczne rozjaśnienia na zakończeniach pokryw I-rzędowych; czapeczka koloru kasztanowatego (czekoladowego); biały policzek z czarną półksiężycowatą plamką; czysto biała półobroża dochodząca do karku; czarny dziób; czarny niewielki śliniaczek; nogi jasnobrązowe.

Ptaki młodociane o upierzeniu podobnym do ptaków dorosłych; kasztanowata barwa czapeczki jest nieco przytłumiona; policzek i obroża brudnoszare; ciemna plamka na policzku słabo zaznaczona, rozmyta.

Głos: w okresie godowym jest to seria dość rytmicznie wydawanych nieco zmiennych dzwięków „tswit tswit, tsuiit trit tswit”, w wyższej niż u wróbla tonacji; typowe dla mazurka jest tzw. „ćwierkanie” dwusylabowymi, dość wysokimi dźwiękami „tsuwit” oraz charakterystyczne terkoczące, suche „tett-ett-ett-ett” wydawane w locie lub w sytuacji zaniepokojenia; w stadach wydaje często serie różnych sylab przypominających „tschip”, które odgrywają rolę w kontaktach społecznych.

W wielu częściach świata, w tym w Polsce odnotowano przypadki hybrydyzacji pomiędzy mazurkiem a wróblem.

ZASIĘG

Gatunek o zasięgu palearktycznym i orientalnym obejmującym całą Eurazję na południe od około 68° szerokości geograficznej północnej oraz Azję Południowo-Wschodnią sięgając Jawy i Bali. Był introdukowany do wielu krajów, gdzie w niektórych z nich się zaadoptował i wkomponował w typową biocenozę, m.in. na Sardynii, we wschodniej Indonezji, Mikronezji, na Filipinach, Borneo, Australii, Stanach Zjednoczonych. Jest gatunkiem osiadłym tylko najbardziej północne populacje ze wschodu opuszczają strefę lęgowisk i przemieszczają się na południe.

W Polsce jest szeroko rozpowszechniony, liczny. Występuje na terenie całego kraju, ale jest o wiele mniej liczny na północy Polski i w obszarach podgórskich. W Karpatach sięga do 780 m n.p.m., w Sudetach do 800 m n.p.m. Najliczniej zasiedla Dolny Śląsk i Wielkopolskę. Wyniki monitoringu populacji wskazują na spadek liczebności w całej Polsce, skutkiem intensyfikacji rolnictwa, stosowania herbicydów, urbanizacji terenów rolnych, powstawania trwałych nieużytków i zaniku zespołów chwastów okopowo-ogrodowych.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

W Olsztynie gatunek liczny. Wielkość populacji oszacowano na ok. 650-700 p. Najliczniej zasiedla ogrody działkowe (zagęszczenie 6,3-11,6 p/10 ha), niektóre osiedla willowe, np. Os. Mazurskie (7,7 p./10 ha), Brzeziny, Redykajny, Gutkowo, zabudowę wiejską na peryferiach miasta, zabudowę śródmiejską (1,2 p./10 ha), starą zabudowę wielorodzinną, np. na Zatorzu (0,6 p./10 ha). Lokalnie gniazduje w parkach, zadrzewieniach osiedlowych. W ostatnich latach 2006-2016 w porównaniu do wróbla, którego populacja lokalnie zmniejsza się, nie wykazuje tak silnego spadku.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Typowym siedliskiem mazurka jest krajobraz rolniczy o ekstensywnym typie użytkowania, urozmaicony zadrzewieniami śródpolnymi. W Polsce zasiedla doliny rzeczne o dużej liczbie ogłowionych wierzb. Preferuje wsie z wysoką roślinnością drzewiastą, sadami, dzielnice willowe na przedmieściach dużych miast, parki miejskie, cmentarze, ogrody działkowe i zadrzewienia wśród zieleni miejskiej. Unika jedynie zwartych lasów, występując jedynie na ich obrzeżach oraz zwartej zabudowy.

GNIAZDOWANIE

Wyprowadza dwa, czasami trzy lęgi w roku. Okres lęgowy trwa zazwyczaj od kwietnia do czerwca, w przypadku lęgów trzecich do lipca. Gniazduje pojedynczo lub nawet kolonijnie, najczęściej w dziuplach, w terenie wiejskim i zurbanizowanym w ubytkach dachowych, w otworach wentylacyjnych budynków, w szczelinach ścian, w których buduje gniazda. Często zajmuje stanowiska w opuszczonych lub czynnych gniazdach dużych ptaków; np. na terenach wielkich zakłada gniazda w gniazdach bociana białego Ciconia ciconia, poza obszarami miejskimi stwierdzono gniazdowanie np. w gniazdach bielika Haliaeetus albicilla, rybołowa Pandion haliaetus, kani czarnej Milvus migrans, czapli siwej Ardea cinerea. Czasami próbuje przejąć gniazdo innych gatunków, które rozmnażają się w otworach budynków lub w pomieszczeniach zamkniętych, np. oknówki Delichon urbicum, dymówki Hirundo rustica, czy też ptaków gniazdujących w norach ziemnych, np. żołny Merops apiaster, brzegówki Riparia riparia. Zajmuje chętnie skrzynki gniazdowe. Gniazda są rozbudowane, typowe dla wikłaczy, zbudowane z materiału roślinnego (siana, trawy), wełny, włosia, piór poprawiających warunki termiczne i obficie wyścielone piórami oraz młodymi liśćmi krwawnika i wrotyczu.

Zniesienie w pierwszym lęgu liczy najczęściej 4–6 jaj, w drugim 4–5 jaj, w trzecim 3–4 jaja. Jaja są białe, jasnoszare do jasnobrązowych, pokryte drobnymi ciemnymi plamkami, smugami, kreskami, owalnego kształtu, o jednym końcu bardziej tępym. Inkubacja trwa 12-13 dni, wysiadują obie płcie, pisklęta przebywają w gnieździe ok. 15-18 dni. Po opuszczeniu gniazda są przez około dwa tygodnie dokarmiane przez rodziców, głównie przez samca.

Pożywienie

Nasiona dziko rosnących roślin – bylic, traw, szczególnie goździkowatych, rdestu ptasiego, komosy, dzikiego prosa, w okresie karmienia piskląt drobne owady i ich larwy, stonogi, krocionogi, pareczniki, pająki i kosarze, które stanowią główny pokarm młodych.

fot. Beata Dulisz
fot. Beata Dulisz

Kopciuszek (Phoenicurus ochruros)

Ptak zbliżony wielkością do mazurka. Samce są ciemnoszare z ciemną plamką na twarzy i piersi. Samice są jaśniejsze, u obu płci występuje rdzawopomarańczowy ogon. Kopciuszki chętnie zasiedlają tereny zurbanizowane. Samica zakłada gniazdo na ścianach budynków, we wnękach i szczelinach murów. Gatunek wędrowny przylatuje  w marcu odlatuje w październiku. Objęty ścisłą ochroną gatunkową.

WIĘCEJ INFORMACJI

Kopciuszek Phoenicurus ochruros

ptak z rzędu wróblowych Passeriformes, rodziny wróblowatych (wróbli) Passeridae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183).

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Sylwetka: ptak nieco mniejszy od wróbla Passer domesticus, o bardziej smukłej sylwetce, przesiaduje wyprostowany nieustannie potrząsając ogonem. Rozpiętość skrzydeł: 23-26 cm, długość ciała: 13,5-16 cm, masa: 12-20 g). Wyraźny dymorfizm płciowy, ptaki młode i większość samców w pierwszym sezonie lęgowym podobne ubarwieniem do samicy.

Upierzenie: dorosły samiec w szacie godowej łupkowo-czarny – szaroczarny, z białą wstawką w złożonym skrzydle; z ciemniejszym, czysto czarnym gardłem i nieco ciemniejszymi pokrywami usznymi; z czarnym dziobem; z wyraźnym białawym rozjaśnieniem na brzuchu, jasno-szaro-brązowo zabarwionymi piórami podogonowymi; rdzawymi piórami nadogonowym, rdzawym kuprem i ogonem (tylko wewnętrzne, środkowe dwie sterówki są czarne); z czarnymi nogami. Samce poza okresem godowym nie mają białej wstawki w skrzydle lub występuje jedynie śladowy jasny pasek, a zabarwienie skrzydeł (lotki, I-rzędowe i duże pokrywy) jest brązowe.

Samica jednolicie łupkowoszara – myszata, jaśniejsza niż samiec, z rdzawym ogonem i kuprem; również pióra podogonowe są jasno-szaro-brązowe, a nogi czarne. Podobna do samicy jest szata większości samców w drugim kalendarzowym roku życia (pierwszym sezonie lęgowym); część samców w tym wieku jest szaroczarnych, z czarnym gardłem, podobnych ubarwieniem do upierzenia samca poza okresem godowym.

Głos: w okresie godowym jest to dość śpiew wydawany często przed świtem z wysokiego stanowiska, zwykle złożony z czterech części (zwrotek), rozpoczyna się serią kilku gwizdów i szczebiotliwego powtórzenia jednego z nich, po czym następują ok. 2 sek. przerwy, a następnie charakterystyczne zgrzytanie i zakończenie pieśni kilkoma szybkimi gwizdami, np. „si-sriu-til-il-il-il….(kszszczkrszczkrszczkrszcz) sriu-swi-swi”; śpiew jest zmienny osobniczo; u niektórych samców kolejność zwrotek może być poprzestawiana; głos wabiący to prosty ostry gwizd „wist”, często niecierpliwie powtarzany; silnie zaniepokojone ptaki, dodają delikatne, powtarzane tyknięcia „wist-tk-tk-tk”

ZASIĘG

Gatunek o zasięgu europejskim, częściowo obejmującym również krainę etiopską i orientalną. W Europie zasięg kopciuszka sięga na północ południowych obszarów Skandynawii, Wielkiej Brytanii, na południe basenu Morza Śródziemnego, populacje są rozprzestrzenione od Portugalii po Turcję i baseny Morza Czarnego i Kaspijskiego; zasięg obejmuje również północną Afrykę i wybrzeże Morza Czerwonego, Półwysep Arabski, Azję Mniejszą, Kaukaz, Zakaukazie, północny Iran, Turkiestan, Himalaje po Kunlun i Qinghai w Chinach oraz Indie.

Jest migrantem krótkodystansowym, a południowe populacje są osiadłe. W Polsce przeloty: III-X; część ptaków w łagodne zimy podejmuje próby zimowania.

W Polsce jest szeroko rozpowszechniony, średnio liczny lub liczny. Występuje na terenie całego kraju. Bardzo liczny jest na Podhalu i Orawie, na wsiach Śląska i w Leszczyńskiem. W warunkach naturalnych w Tatrach zasiedla góry od 1400 do 2100 m n.p.m., w Bieszczadach gniazduje do wysokości 1340 m n.p.m. Wykazuje ekspansję w kierunku północnym, silna ekspansja na tereny nizinne w Polsce miała miejsce na początku lat 90. ubiegłego wieku (do ok. 1930 roku).

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

W Olsztynie jest to gatunek średnio liczny (170-190 par odnotowanych pod koniec ubiegłego wieku); obserwacje wskazują, ze prawdopodobnie obecnie zwiększył swoją liczebność an terenie miasta. Występuje na terenie zabudowy, zasiedlając różne jej typy, nielicznie gniazduje na terenach ogrodów działkowych. W ostatnich latach (2006-2016) notowano ptaki podejmujące na terenie Olsztyna zimowanie.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Typowym pierwotnym siedliskiem lęgowym kopciuszka są tereny skaliste, rumowiska głazów, strome stoki ze skałkami. Jest gatunkiem pochodzenia tybetańskiego, a jego obecny zasięg top efekt synantropizacji. Obecnie część populacji gniazduje w siedliskach naturalnych w górach, terenie podgórskim z ostańcami skalnymi, rumowiskami skalnymi. Przeważająca większość populacji tego gatunku obecnie przede wszystkim zasiedla środowisko silnie przekształcone przez człowieka, zwłaszcza tereny zabudowy wiejskiej, miejskiej (pod warunkiem dostępu do otwartych terenów, gdzie żeruje), tereny przemysłowe – fabryczne, składy drewna, tartaki, ruiny, a także kamieniołomy, żwirownie.

GNIAZDOWANIE

Wyprowadza dwa lęgi w roku. Okres gniazdowy od kwietnia do czerwca. jest monogamiczny, a samce pilnują samicy i bronią przed obcymi samcami. Ptaki są silnie terytorialne. Gniazdo buduje w środowisku naturalnym szczelinach skalnych, rozpadlinach, w rumowisku, w środowiskach synantropijnych w stosach kamieni, desek, drewna opałowego, w szczelinach budynków, pod okapem dachu, wewnątrz budynku. Zajmuje także półotwarte skrzynki lęgowe dla ptaków. Gniazdo jest zawsze osłonięte z góry, jest to czarka zbudowana z materiału roślinnego, głównie łodyg i liści traw, mchów, korzeni roślin, wysłane różnorodnym materiałem – włosiem, piórami, wełną. Zniesienie składa się z 4–6 białych, biało-niebieskich, czasami słabo plamkowanych, wydłużonych jaj. Często wysiaduje jajo kukułki. Inkubacja trwa 12-17 dni, jaja wysiaduje tylko samica. Pisklęta przebywają w gnieździe przez 12-16 dni i są karmione przez oboje rodziców. Po opuszczeniu gniazda przez jakiś czas są dokarmiane przez rodziców.

Pożywienie

Pokarm stanowią głównie bezkręgowce zbierane głównie na ziemi: owady i ich larwy, dżdżownice, pajęczaki, małe ślimaki, a także drobne owoce, nasiona.

fot. Beata Dulisz
fot. Beata Dulisz

Kawka (Corvus monedula)

Jest ptakiem, którego możemy zaobserwować przez cały rok. Jej ciało osiąga długość od 31 do 34 cm i jest zabarwione na łupkowoczarny kolor. Głowa jest jaśniejsza, z ciemną czapeczką. W mieście kawki gniazdują w niewielkich koloniach w budynkach. Są wszystkożerne. W Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej.

WIĘCEJ INFORMACJI

Kawka Corvus monedula

ptak z rzędu wróblowych Passeriformes, rodziny krukowatych Coracidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183).

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Sylwetka: ptak wielkości gołębia domowego Columba livia f. domestica (rozpiętość skrzydeł: 64-73 cm, długość ciała: 30-39 cm, masa: 136-265 g), o dość krępej sylwetce, z krotką szyją, mocnym, krótkim, stożkowatym dziobem; skrzydło złożone równe prawie długości ogona; kończyny dość masywne; charakterystyczny sposób poruszania się po ziemi – sylwetka wyprostowana, szybkie kroczenie.

Upierzenie: brak dymorfizmu płciowego; dymorfizm wiekowy bardzo słabo wyrażony; upierzenie ciemnoszare, z jaśniejszymi, łupkowo-szarymi bokami szyi i karkiem, na głowie do wysokości szczytu głowy (czoło i przednia część ciemienia) wyraźna czarna czapeczka; dziób czarny; lico ciemne; oko o jasnej, srebrzysto-białej, srebrzysto-błękitnej tęczówce; kończyny ciemne, czarno-brązowe; osobniki młode mają nieco ciemniejszą głowę, bardziej matowe upierzenie oraz ciemnobrązową tęczówkę.

W okresie zimy przylatują do nas ptaki z podgatunku Corvus monedula soemmerringii (zasiedlające północno-wschodnią Europę – Finlandię, Rosję, Estonie), charakteryzują sie wyraźnym jasnym kołnierzykiem oraz jaśniejszą głową; jasny kołnierzyk mają również ptaki ze Skandynawii.

W locie najczęściej widywana parami lub w zwartych stadach; o krępej sylwetce z krótką szyją i dziobem; z dość długimi i węższymi w porównaniu do innych krukowatych skrzydłami; uderzenia skrzydeł dość głębokie i szybsze niż u wrony, czarnowrona, gawrona; spód skrzydeł jest jednolicie szary, bez zauważalnych kontrastów.

Głos: w okresie godowym głosy kontaktowe i tokowe dość krótkie, cięte, czasami szorstkie, chrapliwe; często wydają gwałtowne okrzyki „kjak” dość wysokie w tonacji, przeciągłe „kjaar”, czasami chrapliwe „tscher”, głos ostrzegawczy przeciągły okrzyk „czaiihr”; ponadto zależnie od nastroju ptaki wydaja szereg zróżnicowanych głosów kontaktowych.

ZASIĘG

Gatunek o zasięgu zachodnio-palearktycznym obejmującym Europę od południowej i środkowej Skandynawii oraz Rosji po basen Morza Śródziemnego, od Wysp Brytyjskich i Portugalii po Rosję, północną Afrykę (Tunezja, północno-wschodnia Algieria) oraz Azję Mniejszą i Azję Zachodnią po Kaszmir i Mongolie. Jest migrantem krótkodystansowym i częściowym, a południowe populacje są osiadłe.

W Polsce jest szeroko rozpowszechnionym gatunkiem, średnio licznym. Występuje w całej Polsce, przy czym jest mniej rozpowszechniona w zachodniej i północno-zachodniej części kraju.

W górach spotykana jest tylko w osiedlach ludzkich i ich sąsiedztwie, w Sudetach do wysokości 900 m n.p.m., w Tatrach do 1000 m n.p.m. Zimą przylatują stada ptaków z północy i wschodu, należących do podgatunków Corvus monedula subsp. monedula (liczniejszy na wybrzeżu) oraz Corvus monedula subsp. soemmerringii, które wraz z gawronami Corvus frugilegus tworzą mieszane gatunkowo stada, żerowiskowe i noclegowe.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

W Olsztynie jest to gatunek liczny, najliczniejszy ptak krukowaty Olsztyna (800 par lęgowych odnotowanych w 1993 roku; ok. 1050-1150 w roku 2006); zimą bardzo liczna, do kilku tysięcy ptaków nocuje gromadnie na noclegowiskach w okolicach jeziora Ukiel.

W latach 30. ubiegłego wieku, w regionie znane stanowiska lęgowe jedynie na zamkach w Lidzbarku Warmińskim i Reszlu, oraz na wieżach kościołów i w budynkach m.in. w Barcianach, Bartoszycach, Braniewie, Galinach, Kętrzynie, Lidzbarku Warmińskim, Runowie. W Olsztynie pierwsze stwierdzenie miało miejsce w roku 1925 roku, była to obserwacja ptaka zaobrączkowanego w Barczewie; prawdopodobnie do lat 60 w Olsztynie nie gniazdowała; w roku 1953 znane było stanowisko tylko jednej pary wówczas w podolsztyńskiej wsi Gutkowo; ekspansja na tereny miejskie przypadła podobnie jak w wielu regionach Polski na lata 1960-1970.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Typowym pierwotnym siedliskiem lęgowym skupiska starych, dziuplastych drzew i szczelin skalnych. Obecnie rzadko gniazduje w starych parkach, na cmentarzach, prześwietlonych drzewostanach liściastych, głownie topolowych i wierzbowych w dolinach rzecznych, zadrzewieniach śródpolnych, gdzie zakłada gniazda w starych wypróchniałych, dziuplastych drzewach, a także w górach i na klifach morskich. Typowym siedliskiem są natomiast tereny zabudowy miejskiej i wiejskiej, gdzie zakłada gniazda w kominach, otworach wentylacyjnych, stropodachach, dużych szczelinach w ścianach budynkach. Zajmuje skrzynki lęgowe o odpowiednich rozmiarach.

GNIAZDOWANIE

Gniazduje najczęściej kolonijnie, jest monogamiczna. Wyprowadza jeden lęg w roku, zajmowanie stanowisk gniazdowych następuje często wczesną wiosną. Okres gniazdowy od marca-kwietnia (w Polsce płn-wsch. większość zniesień ma miejsce w kwietniu). Gniazdo duże, zbudowane z gałęzi, wyścielone liśćmi, trawami, włosiem, wełną, i innym różnorodnym materiałem, który zbiera na terenie osiedli. Zniesienie składa się z 4–7 jasnoniebieskich, czarno nakrapianych jaj, o owalnym kształcie z jednym węższym końcem. Inkubacja trwa 18 dni, jaja wysiaduje tylko samica. Pisklęta przebywają w gnieździe przez 30-35 dni i są karmione przez oboje rodziców. Po opuszczeniu gniazda przez około miesiąc pozostają pod ich opieką i są dokarmiane.

Pożywienie

Pokarm w okresie lęgowym, podczas karmienia młodych stanowią głównie bezkręgowce zbierane na ziemi, na otwartym terenie: owady i ich larwy (chrząszcze, muchówki, motyle), pajęczaki, dżdżownice, ślimaki, drobne gryzonie, pisklęta i jaja ptaków wróblowych, gołębi, a w przypadku kawek gniazdujących na klifach ptaków morskich, których gniazda penetruje, czasami padlina, a także drobne owoce, nasiona. Poza okresem lęgowym, pokarm stanowią w większości nasiona, głównie ziarna zbóż, nasiona chwastów, żołędzie; korzysta z pokarmu wykładanego w karmnikach.