12. MIESZKAŃCY RZEKI ŁYNY

Przez Olsztyn przepływa Rzeka Łyna. Ma ona swoje źródło w okolicach Nidzicy, na terenie rezerwatu przyrody Źródła Rzeki Łyny. Spacerując brzegiem rzeki możemy zaobserwować wiele gatunków żyjących w środowisku wodnym jak: łabędzia niemego, nurogęś, krzyżówkę, bobra, wydrę.

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Łabędź niemy (Cygnus olor)

To duży ptak, często spotykany na wodach Łyny i olsztyńskich jezior. Osobniki dorosłe mają 145-160 cm długości ciała, przy rozpiętości skrzydeł około 235 cm. Mają białe upierzenie, długą szyję i charakterystyczny pomarańczowoczerwony dziób. P między okiem a dziobem głowa zabarwiona jest na czarno, nad dziobem znajduje się czarna narośl. Samce są większe od samicy. Żywią się głównie pokarmem roślinnym, wydobytym z wody.

WIĘCEJ INFORMACJI

Łabędź niemy Cygnus olor

ptak z rzędu blaszkodziobych Anseriformes, rodziny łabędziowatych Cygnidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183);

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

duży biały ptak wodny, pływający, o długiej szyi (rozpiętość skrzydeł: 200-240 cm, długość ciała: 125-170 cm, masa: samiec – 9,2-14,3 kg, samica – 7,6-10,6 kg). Jest najcięższy obecnie w Polsce gatunek zdolny do aktywnego lotu. Dymorfizm płciowy słabo zaznaczony, samce są większe, mają większą narośl na czole, a dziób o nieco bardziej intensywnym zabarwieniu (szczególnie w okresie godowym); widoczny dymorfizm wiekowy.

Sylwetka: ptaki podczas pływania przyjmują pozę z wyprostowaną lub częściej z charakterystycznie esowato wygiętą długą szyją, z trójkątnym, szpiczasto zakończonym ogonem (dłuższym niż u podobnych łąbędzi krzykliwych Cygnus cygnus), unoszonym pod kątem ok. 45 stopni nad powierzchnię wody; w okresie godowym, w sytuacji grożenia przyjmuje charakterystyczną posturę z wysoko uniesionymi skrzydłami i nisko opuszczoną głową; podczas żerowania na płytkich wodach przyjmuje charakterystyczną posturę dla tzw „spławikowania”, zanurzając głowę i przednią część ciała pod wodę, wystawiając tylko tylną część korpusu i ogon (pisklęta mają zdolność nurkowania); podczas poruszania się po ziemi, chód jest niezdarny i chybotliwy; w locie w sylwetce charakterystyczna b. długa szyja, lot prostoliniowy, uderzenia skrzydeł rytmiczne, dość wolne, w locie charakterystyczny donośny dźwięczny lub pulsujący szum skrzydeł wywołany wibrowaniem lotek.

Upierzenie: szata ptaków dorosłych: ptak o białym ubarwieniu piór, na głowie z ochrowym nalotem; dziób pomarańczowoczerwony, z czarnym paznokciem, trójkątnym, czarnym płatem nagiej skóry u jego nasady oraz wydatną czarną naroślą na czole; nogi czarne z błoną pławną; w Polsce występuje mutacja immutabilis tzw. odmiana polska, a ptaki dorosłe tej mutacji mają bledszy dziób i cielisto zabarwione nogi; szata ptaków młodocianych: pisklęta pokryte szarym puchem (niektóre osobniki, należące do mutacji immutabilis tzw. odmiany polskiej pokryte są puchem białym, mają również nie czarne a cielisto zabarwione nogi); upierzenie ptaków juwenilnych szarobrązowe z lekko różowym odcieniem, dziób najpierw ciemnoszary, z uwidocznionym płatem ciemnej, nagiej skóry u nasady, w miarę wieku dziób przybiera barwę różowoszarą, brak narośli na czole; w okresie 1 zimy, zaczynają pojawiać się w ubarwieniu czysto białe partie ciała; barwę białą uzyskuje najczęściej drugim roku życia; u ptaków z mutacji immutabilis występuje młodociana szata o białym upierzeniu z jasnymi, cielistymi nogami.

Mutacja immutabilis za ubarwienie ptaków odpowiedzialna jest recesywna mutacja na chromosomie płciowym. Z uwagi, że u ptaków płcią heterochromosomową są samice, samice z mutacją immutabilis są zawsze białe, natomiast barwa samców zależna jest od liczby kopii zmutowanego genu

Głos: wbrew nazwie wydają szereg zróżnicowanych dźwięków podczas komunikacji międzyosobniczej, np. parskające, warczące „hiorr”, różne chrząknięcia „whrr”, głośne wysokie „ga-oh”, podobne do okrzyku mew, a w postawie grożącej syczenie.

ZASIĘG

Gatunek o zasięgu euroazjatyckim, populacje osiadłe lub częściowo wędrowne zasiedlają głównie strefę północnej i środkowej Europy (sięgając południowych i środkowych obszarów Półwyspu Skandynawskiego), wyspowe populacje występują w Portugalii, Hiszpanii, Grecji, Południowej Turcji, w basenie Morza Czarnego, Kaspijskiego, w strefie środkowej Euroazji. Wykazuje wzrost areału w Europie rozprzestrzeniając się na południe i zachód. Introdukowany w obszar Wielkich Jezior Ameryki Północnej, do południowo-zachodniej Australii, Nowej Zelandii, północnej Afryki, Azji południowo-wschodniej, gdzie jest gatunkiem inwazyjnym.

W Polsce umiarkowanie rozpowszechniony, nieliczny. Gniazduje głównie w nizinnej części kraju, przy czym na Nizinie Mazowieckiej i Podlaskiej jest nieliczny, z wyraźnie zaznaczoną ekspansją na ten obszar. Gniazdowanie mutacji immutabilis najczęściej wykazywano w zachodniej części kraju, natomiast brak jest takich stwierdzeń Pojezierza Mazurskiego i południowo-wschodniej Polski. Liczebność populacji lęgowej w kraju w 2001 szacowano na 6000-6500 par. Populacja krajowa wykazuje krótkodystansowe przemieszczenia i koczowania. Przylot (II-V), odlot (IX-XII). Część ptaków zimuje, na niezamarzniętych wodach.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Zajmuje stanowiska na większości jezior z dobrze wykształconą strefą szuwarów (np. Ukiel, Sukiel, Redykajny, Kortowskie, Skanda, Track, Tyrsko, Czarne), na większych, położnych w peryferyjnej strefie miasta śródpolnych zbiornikach wodnych. Stwierdzono także stanowiska gniazdowe na Łynie i Wadągu, na odcinkach o wolnym przepływie i powstających tam rozlewiskach z małymi wyspami porośniętymi trzciną.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Łabędź niemy gniazduje w szerokim zakresie siedlisk podmokłych: zajmuje zarówno zbiorniki naturalne: jeziora, zbiorniki śródpolne, śródleśne, rzeki, starorzecza, zalewy przymorskie, jak również zbiorniki sztuczne: stawy rybne, zbiorniki retencyjne, glinianki, torfniaki, zbiorniki miejskie. Preferuje zbiorniki eutroficzne z wyraźną zaznaczoną strefa szuwarów trzcinowych lub pałkowych.

GNIAZDOWANIE

Para wraz z początkiem wiosny wybiera terytorium lęgowe, które jest bronione przez samca, przed innymi łabędziami, ale również innymi ptakami wodnymi. Gniazdo zakłada najczęściej w szuwarach, w postaci pływającej platformy, czasem na ladzie, na zarośniętych wyspach na zbiornikach wodnych. Gniazdo zbudowane z elementów roślin wodnych, wysłane delikatnym materiałem roślinnym i dużymi piórami puchowymi. Materiał na gniazdo zbiera głównie samice, przynosi samicy, a gniazdo buduje samica.

Zniesienie (zazwyczaj w kwietniu lub maju) składa się najczęściej z 5-9 dużych, owalnych, ochrowych, jaj. Czas wysiadywania wynosi ok. 36 dni; wysiaduje głównie samica, zaś samiec pilnuje okolic gniazda, czasem zastępuje samice podczas wysiadywania. Pisklęta opuszczają gniazdo po 24–36 godzinach po wykluciu i pod opieką obojga partnerów pozostają przez długi okres czasu. Zdolność do lotu uzyskują w wieku ok. 120-150 dni, jest to czynnik decydujący o możliwości zasiedlenia północnych obszarów Euroazji, gdyż ptaki muszą uzyskać zdolność lotu przed zamarznięciem zbiorników wodnych. Dojrzałość płciową osiągają najwcześniej w 3. roku życia.

Pożywienie

Pokarm głównie roślinny z dodatkiem małży (szczególnie racicznicy), ślimaków i larw owadów wodnych. Młode w pierwszych dniach życia odżywiają się zbutwiałą roślinnością, którą wydobywa z wody samica i podaje pisklętom.

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Wydra (Lutra lutra)

To drapieżny ssak z rodziny łasicowatych Mustelidae. Długość ciała dochodzi do 70-100 cm przy masie do 10 kg. Całe ciało wydry pokrywa lśniące futro o zabarwieniu brunatnym na wierzchu ciała, spód jest nieco jaśniejszy. Wydry mają długi ogon i doskonale pływają. Podstawą ich pożywienia są ryby, na które polują nocą. Potrafi chwytać ptaki wodne, zdarza się, że wychodzi na ląd i poluje na gryzonie. Na ogół niechętnie oddala się od wody. W Polsce objęta ochroną częściową.

fot. Krzysztof Krahel
fot. Krzysztof Krahel

Bóbr europejski (Castor fiber)

Ziemnowodny ssak z rodziny bobrowatych Castoridae. Jest największym europejskim gryzoniem. Długość jego ciała wynosi 90-100 cm, wag do 30 kg. Wierzch ciała jest szarobrązowy, spód nieco  jaśniejszy. Ma charakterystyczny, płaski ogon pokryty łuską, który podczas pływania pomaga w sterowaniu. Ogon stanowi też naturalny magazyn tłuszczu i pełni rolę w termoregulacji organizmu. Bobry są doskonale przystosowane do życia w wodzie. Tylne łapy mają palce połączone błoną pławną, natomiast oczy są wyposażone w trzecią powiekę, która chroni je w trakcie nurkowania. Podstawą ich pożywienia jest pokarm roślinny: kora drzew, liście, młode gałęzie oraz rośliny nadwodne. Budują tamy, które regulują przepływ i poziom wody oraz żeremia, w których mieszkają. W Polsce są objęte ochroną częściową, natomiast w prawie międzynarodowym objęte ochroną na podstawie konwencji berneńskiej oraz Dyrektywy Siedliskowej. 

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Nurogęś (Mergus Merganser)

To ptak o charakterystycznym, czerwonym, haczykowato zagiętym dziobie, który służy do połowu ryb. Samiec w szacie godowej wyraźnie odróżnia się od samicy. Ma ciemnozieloną głowę z jasną szyją, czarny grzbiet, boki ciała zabarwione na łososiowo i skrzydła z białymi, szerokimi pasami. Samica i młode mają rdzawą głowę. W Polsce występuje lokalnie, bardzo nielicznie. W Olsztynie znanych jest około 10 stanowisk lęgowych, m in. w dolinie Łyny, nad jeziorami Ukiel, Długie, Redykajny. Jedna para zajmuje stanowisko w Parku Podzamcze, gniazdując na Zamku Kapituły Warmińskiej. Na terenie kraju podlega ochronie gatunkowej ścisłej, wymaga ochrony czynnej.

WIĘCEJ INFORMACJI

Nurogęś Mergus merganser

kaczka z rzędu blaszkodziobych Anseriformes, rodziny kaczkowatych Anatidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej, wymaga ochrony czynnej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183);

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Ptak wielkości kaczki (rozpiętość skrzydeł: 78-97 cm, długość ciała: 58-72 cm, masa: 900-2100 g). Wyraźny dymorfizm płciowy; widoczny dymorfizm sezonowy u samca. Osobniki młodociane podobne do samicy.

Sylwetka: duży, pływający i nurkujący ptak o wydłużonym tułowiu, opływowym kształcie ciała, z dość dużą ciemną, skontrastowaną z jasną szyją głową i czerwonym długim, równym prawie długości głowy dziobem, o haczykowato wygiętym do dołu zakończeniu; nasada dzioba dobrze zaznaczona, gruba; ogon trzyma opuszczony wzdłuż tafli wody. W locie wysmukła sylwetka z dugą szyją, ostro zakończonym trójkątnym ogonem. Lot prostoliniowy, uderzenia prostych skrzydeł szybkie, płytkie.

Samiec w szacie godowej (zimą i wczesną wiosną) przeważając biały z łososiowym odcieniem na szyi, piersi, bokach ciała; grzbiet czarny z białymi, szerokimi pasami na złożonym skrzydle, kontrastującymi z łososiowo ubarwionymi bokami ciała; głowa i górna część szyi czarna z zielonym, metalicznym połyskiem (zielony odcień widać tylko z bliskiej odległości lub w dobrym świetle); pióra na głowie tworzą „przylizany żelem”, lekko zaokrąglony czub na karku (dobrze widoczny z boku); sterówki, kuper i pióra podogonowe popielate; nogi czerwone. W locie u samca wyraźne duże białe plamy na wierzchniej stronie skrzydeł utworzone przez białe lotki drugorzędowe i ich pokrywy; od spodu skrzydła białe z popielatymi lotkami pierwszorzędowymi. Samiec w okresie spoczynkowym podobny ubarwieniem do samicy i ptaków młodocianych, ale na skrzydłach jest obecna duża biała plama.

Samica i ptaki młodociane mają rdzawą głowę, ostro odcinającą się od jasno, białawo zabarwionego przodu i boków szyi; na gardle ostro odgraniczona biała plama; pierś i brzuch białe, grzbiet ciała, skrzydła i boki ciała, ogon popielate; w złożonym popielatym skrzydle widoczne białe lusterko; czub na głowie samicy luźniejszy, „czesany na sucho”, bardziej okazały niż u samca, często zależnie od nastroju ptaków, nastroszony tworzący wyraźnie dwie kępki, jedną z tyłu ciemienia, drugą na karku. W locie w popielatych skrzydłach widoczne białe lusterka utworzone przez białe lotki II rzędu i duże pokrywy, u niektórych osobników widoczna jest cienka, ciemna linia utworzona wzdłuż końców wszystkich lub zewnętrznych dużych pokryw (podobnie jak u szlachara Mergus serrator); boki ciała rozmyte, jasnoszare. Osobniki młodociane mają bledszy dziób, krótszy czub, jasny rysunek na licu i jasną tęczówkę oka (osobniki dorosłe mają tęczówkę oka ciemną).

Głos: głos godowy samca to głębokie, twarde, niezbyt głośne, zduszone „krruu-krra, daleko niosące się po wodzie, samica podczas godów wydaje twarde dźwięki przypominające, pzrytłumone krakanie „pra-pra-pra”; w locie głośne powtarzane „prrah, prrah, prrah” oraz szybki gadatliwy zduszony chichot „czakarak-ak-ak-ak”

ZASIĘG

Gatunek o zasięgu holarktycznym, zasiedlający całą północną Europę (Islandia, Irlandia, Skandynawia, Niemcy, Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, Rosja, Azję (północna Rosja) i Amerykę Północną (kanada i północna część Stanów Zjednoczonych Ameryki). Gatunek wędrowny i koczujący, poza okresem lęgowym. Zimowiska i regiony przelotów na pierzowiska obejmują środkową i południową Europę, środkową Azję, Stany Zjednoczone Ameryki i północny Meksyk, szczególnie koncentruje się w płytkich przybrzeżnych wodach mórz.

W Polsce występuje lokalnie, bardzo nielicznie. Zasięg nurogęsi w kraju w połowie XX w. obejmował Pomorze, Mazury i północną część Wielkopolski. W ostatnim półwieczu areał gniazdowy powiększył się, odnotowano ekspansję gatunku wzdłuż dolin rzecznych w kierunku południowym. Obecnie zasiedla także doliny Odry, Warty, Wisły, Narwi i Bugu wraz z dopływami sięgając polski środkowej i południowo-wschodniej i południowo -zachodniej. Niewielka część populacji związana jest z Wybrzeżem, np. stanowiska na Wolinie, w Zatoce Gdańskiej. Wykazuje wzrost liczebności, co związane jest z poszerzaniem spektrum miejsc lęgowych oraz ochronie czynnej (skrzynki gniazdowe). Liczebność populacji lęgowej w kraju szacuje się na 900-1000 par. Przylot (III-IV), odlot w X-XI. Część ptaków zimuje, na niezamarzniętych wodach.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Tischler (1941) nie podaje żadnego znanego stanowiska lęgowego z okolic Olsztyna. Pierwsze gniazdo w pobliżu Olsztyna zostało znalezione w roku 1947 na wyspie Jeziora Wulpińskiego. W Olsztynie jest gatunkiem gniazdującym od początku lat 90. W roku 1993 stwierdzono gniazdowanie 5 par na 4 stanowiskach, obecnie gniazduje nielicznie, corocznie kilka par. Znanych jest około 10 stanowisk lęgowych m.in. nad jeziorami: Ukiel, Redykajny, Kortowskim, Długim oraz w dolinie Łyny i Wadąga, na odcinku Lasu Miejskiego. Jedna para zajmuje stanowisko w Parku Podzamcze, gniazdując na Zamku Kapituły Warmińskiej.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Zajmuje stanowiska nad jeziorami i wolno płynącymi rzekami w lasach, szczególnie w lasach liściastych i mieszanych. Najchętniej zasiedla zalesione wyspy. Znane są także stanowiska w dolinach rzecznych w niewielkich zadrzewieniach łęgowych, kępach drzew lub nawet samotnych dziuplastych drzewach. Preferuje dość głębokie, o przejrzystej wodzie jeziora, lub czyste cieki zasobne w ryby, o zadrzewionych brzegach z dziuplastymi drzewami,.

GNIAZDOWANIE

Gniazdo zakłada w dziuplach dzięcioła czarnego (nawet do kilkunastu metrów nad ziemią) lub dużych naturalnych szczelin w spróchniałych pniach, norach ziemnych pod wykrotami, wyłomami, czasem na ziemi pod osłoną roślinności, w stertach gałęzi, Gniazduje także w specjalnie dla tego gatunku przystosowanych skrzynkach lęgowych, w budynkach gospodarczych, w stertach drewna, w szczelinach murów opuszczonych budynków, wieżach kościelnych, pod domkami letniskowymi, altanami. czasem w dość znacznej odległości od wody. Znane są także stanowiska gniazdowe zajmowane w gniazdach innych ptaków: ptaków szponiastych, bociana białego, krukowatych. Miejsce na gniazdo wybiera samica, które użytkuje przez wiele lat; znane są gniazda użytkowane przez 40 lat.

Zniesienie składa się z 6-17 (najczęściej 8-12) owalnych jaj, jasno cielistej, w tonacji kości słoniowej barwy. Czas wysiadywania wynosi od 30 do 35 dni; wysiaduje samica; pisklęta opuszczają gniazdo po 24–48 godzinach i pod opieką matki przemieszczają się nad wodę. Samica wodzi pisklęta przez okres ok. 60-70 dni, karmiąc je, pływając często „wozi” je na grzbiecie. Dojrzałość płciową uzyskują w drugim roku życia.

Pożywienie

Pokarm to przede wszystkim niewielkie ryby, zarówno słodkowodne jak i morskie oraz bezkręgowce wodne (mięczaki, skorupiaki, owady i ich larwy), które zdobywa nurkując. W okresie przebywania w stadach poluje zespołowo.