8. PTAKI NADWODNE

Jezioro Długie jest miejscem bytowania wielu rzadkich i chronionych gatunków ptaków. Zaobserwować tu można m.in. zimorodka, gągoła, krzyżówkę, łabędzia niemego, nurogęś, trzciniaka, potrzosa.

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Zimorodek (Alcedo atthis)

To niewielkich rozmiarów ptak osiągający długość około 17-19,5 cm. Można go zaobserwować nad brzegiem jezior lub rzeki, gdzie poluje na ryby, które są podstawą jego pożywienia. Zimorodek ma charakterystyczny długi, cały czarny (samce) lub z pomarańczową nasadą (samica) dziób, krótki ogon, jaskrawo lśniąco niebiesko zabarwiony, grzbiet, skrzydła i ogon. Pierś, brzuch, boki ciała oraz policzki są pomarańczowe, gardło białe. Rozmnaża się i zimuje w norkach wygrzebanych za pomocą dzioba w ziemi. W budowie gniazda bierze udział zarówno samiec jak i samica. Jaja są również wysiadywane przez obydwoje rodziców. W ciągu roku wyprowadza jeden lub dwa lęgi. Po okresie godowym i odchowaniu młodych zimorodki żyją osobno. W Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową

WIĘCEJ INFORMACJI

Zimorodek Alcedo atthis

ptak z rzędu kraskowych Coraciiformes, rodziny zimorodkowatych Alcedinidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej i jest gatunkiem wymagającym ochrony czynnej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183); chroniony Dyrektywą Ptasią UE (Załącznik I); zaliczony do grupy gatunków zagrożonych w EU (kat. SPEC 3).

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Stosunkowo niewielki (rozpiętość skrzydeł: 24-26 cm, długość ciała: 17-19,5 cm, masa: 23-46 g), jaskrawo ubarwiony ptak o charakterystycznej sylwetce, o zaznaczonym dymorfizmie płciowym w okresie lęgowym i bardzo słabym dymorfizmie wiekowym.

Sylwetka: w pozycji siedzącej, sylwetka jest wyprostowana, krępa, z nieproporcjonalnie dużą głową i długim, mniej więcej równym długości głowy dziobem (ok. 4 cm), krótkimi nogami i krótkim ogonem. Podczas żerowania najczęściej przesiaduje nieruchomo nad wodą, czatując na małe ryby, które łowi pikując do wody, najczęściej na głębokość ok. 25 cm. Pod wodą otwiera skrzydła, a otwarte oczy są chronione przez przezroczystą trzecią powiekę. Innym sposobem żerowania jest polowanie z lotu patrolującego wykonywanego nad powierzchnią wody, podczas którego zawisa w powietrzu i następnie po wypatrzeniu ofiary rzuca się do wody. Lot jest bardzo szybki, o bardzo częstych uderzeniach skrzydeł, prostoliniowy, najczęściej nisko nad powierzchnią wody.

Ubarwienie wierzchniej części ciała ptaków jest niebieskie, przy czym grzbiet i pióra nadogonowe są lśniąco błękitne, zależnie od kąta padania promieni słonecznych (od lazurowych po kobaltowe), ciemię i skrzydła wyraźnie ciemniejsze od grzbietu, z zielonkawym odcieniem, wierzch głowy z bliższej odległości jest z wyraźnym plamkowaniem utworzonym przez jasnoniebieskie fragmenty piór, delikatne plamkowanie widoczne jest także na pokrywach skrzydłowych. Spód ciała, policzki (pokrywy uszne) i kantarek czerwonopomarańczowe, śnieżno-białe gardło i plama z boku szyi. Nogi czerwone. Samiec w okresie lęgowym ma cały czarny dziób, samica czarny z czerwonawo-pomarańczową nasadą żuchwy (mniej więcej do 2/3 jej długości). Poza okresem lęgowym płcie ubarwione są podobnie. Ptaki młode mają cały czarny dziób, brązowe znaczenia na piersi i ciemno zabarwione, szarawe nogi; upierzenie bardziej zielonkawe, wydaje się być zgaszone, nie tak jaskrawe jak u ptaków dorosłych.

W locie zauważalne charakterystyczne ubarwienie, przede wszystkim rzuca się w oczy wyraźnie jaśniejszy grzbiet i ogon, silnie skontrastowany z ciemniejszymi skrzydłami i wierzchem głowy.

Głos: głos wydawany podczas lotu toków to krótki, ostry gwizd „zii”, czasem z pogłosem „zii-ti”, nieraz powtarzany w krótkich seriach. W okresie godowym samiec odzywa się podczas zalotów szeregiem nieregularnych w rytmie dźwięków, słyszalnych z bliska.

ZASIĘG

Zasięg gatunku obejmuje krainę zoogeograficzną palearktyczną (Europę, północną Afrykę, zachodnią i środkową Azję, Japonię), orientalną (Indie, południowo-wschodnie Chiny, Sri Lankę, Bali, Małe i Wielkie Wyspy Sundajskie, Celebes, Moluki, Filipiny) i australijską (Nowa Gwinea, Archipelag Bismarcka, Wyspy d’Entrecasteaux, Luizjady, Wyspy Salomona). W Europie występują dwa podgatunki Alcedo atthis atthis (o zasięgu południowym obejmującym obszar od południowo-wschodniej Hiszpanii do Bułgarii i wybrzezży Turcji) oraz Alcedo atthis ispida (o zasięgu północnym obejmującym północno-zachodnią, środkową i wschodnią część Europy – na północ sięga 60 stopnia szerokości geograficznej Wielkiej Brytanii, południowej Szwecji i Finlandii i wschodniej Rosji)

Europejskie populacje północne, w których zasięgu rzeki i zbiorniki wodne zimą zamarzają są wędrowne, zimując w południowej Europie, w basenie Morza Śródziemnego i w Afryce, a wschodnie w Azji południowo wschodniej. Populacje o południowym zasięgu zimują w obszarze występowania.

W Polsce jest umiarkowanie rozpowszechniony w całym kraju, bardzo nieliczny lub nieliczny. Jego rozmieszczenie jest bardziej równomierne w nizinnej części kraju (Pomorze Środkowe, Mazury, Suwalszczyzna), bardziej rozproszone wzdłuż dolin dużych rzek (wisła, Bug, Narew, Pilica) i plamowe w Polsce południowej. W górach lęgi notowano do wysokości 600 m n.p.m., w Tatrach nawet do 880 m n.p.m. Liczebność populacji w Polsce oszacowano na ok. 2500-6000 par, a jej wielkość podlega lokalnie silnym fluktuacjom, powodowanych między innymi przebiegiem zimy. Ogólnie gatunek wykazuje spadek liczebności i ustępowanie z wielu stanowisk powodowany zanieczyszczeniem wód, regulacją rzek i odlesianiem brzegów.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Jest to gatunek lęgowy, bardzo nieliczny, w granicach administracyjnych miasta do lęgów przystępuje 6-8 par ptaków. Stanowiska lęgowe znajdowały sie na odcinkach Łyny i Wadąga o urwistych brzegach w Lesie Miejskim, nad Jeziorem Kortowskim, w dolinie Potoku Leśnego, nad jeziorem Ukiel i jeziorem Długim. gatunek zimujący.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

W regionach o klimacie umiarkowanym, zimorodek preferuje zalesione odcinki czystych delikatnie płynących rzek, wolnopłynące strumienie o podłożu piaskowym lub piaskowo-gliniastym. Najwyższe zagęszczenia ptaków lęgowych znajduje się w siedliskach z czystą wodą oraz występującymi na ich brzegach drzewami, krzewami, trzciną, sitowiem, co ułatwia zimorodkom obserwację ofiar i polowanie. Gniazduje również nad jeziorami, stawami, zbiornikami zaporowymi, rowami i kanałami z brzegami silnie porośniętymi roślinnością. Niezbędnym elementem siedliska zimorodka są również skarpy, w których buduje gniazda, ale miejsca gniazdowania mogą być oddalone nawet o ponad 250 m od wody. W okresie zimowania, zwłaszcza populacje północne, opuszczające lęgowiska chętniej żerują na wybrzeżach, w ujściach rzek, estuariach, zatokach oraz wzdłuż skalistych wybrzeży.

GNIAZDOWANIE

Ptaki są terytorialne. Terytorium osobnicze jest utrzymywane przez ptaki już od jesieni, przeciętnie jest to ok. 1-3,5 km długości rzeki, w okresie dobierania się w pary terytorium jest scalane. Dobieranie się w pary następuje wiosną, samce podobnie jak u innych kraskowatych przynoszą samicy podczas zalotów pokarm, rytualnie je karmią, czasami odzywają się podczas zalotów „spiewem”, wykonują loty ścigając samicę.. W jesiennej jesieni ptak trzyma oddzielne terytorium, na ogół co najmniej 1 km (0,62 mi) długi, ale do 3,5 km (2,2 mil) i terytoria nie są scalane do wiosny

Gniazdo budowane przez oboje ptaków z pary, znajduje się w norze wykopanej w skarpie, najczęściej na stromym brzegu cieku lub zbiornika wodnego. Nora składa się z około 60-90 cm prostego korytarza zakończonego komorą gniazdową. Komora gniazdowa nie jest wyścielona, ale w zależności od fazy lęgów, w jej wnętrzu gromadzą się resztki pokarmu, wyplówki, zawierające niestrawione szczątki ryb lub chitynowe pokrywy owadów wodnych.

Ptaki wyprowadzają dwa-trzy lęgi w roku. Zniesienie składa się z 2-10 białych, prawie kulistych jaj. W ciągu dnia jaja inkubują samiec i samica, w nocy tylko samica. Inkubacja trwa 19-20 dni, pisklęta przebywają w gnieździe przez ok. 24-35 dni, niekiedy dłużej.

Pożywienie

Pożywienie to głównie (60% składu pokarmu) małe ryby o długości do 12,5 cm (przeciętnie 2,3 cm), najczęściej strzeble potokowe Phoxinus phoxinus, cierniki Gasterosteus aculeatus, cierniczki Pungitius pungitius, młode płocie Rutillus rutillus. Poza rybami zimorodek poluje na owady wodne (głównie chrząszcze i larwy ważek), żaby i raki, a zimą w wodach przybrzeżnych chwyta różne skorupiaki.

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Gągoł (Bucephala clangula)

To średniej wielkości kaczka o krępej sylwetce. Ma dużą głowę z małym dziobem oraz krótką szyją. Samiec w szacie godowej wyraźnie odróżnia się od samicy. Ma czarną głowę z metalicznym połyskiem i wyraźnym białym policzkiem. Grzbiet, kuper, sterówki i pióra podogonowe są również czarne, natomiast szyja, pierś i spód ciała są białe. Samica jest brunatnoszara z brązową głową, jaśniejszą szyją i brzuchem. Gągoły zasiedlają jeziora i stawy w sąsiedztwie lasów, gdzie w dziuplastych drzewach składają jaja. Ich pokarm to przede wszystkim bezkręgowce wodne, rzadziej drobne ryby, płazy i części roślin wodnych. W Polsce występują nielicznie, głównie na północy kraju. Są objęte ścisłą ochroną gatunkową, wymagają również ochrony czynnej.

WIĘCEJ INFORMACJI

Gągoł Bucephala clangula

kaczka z rzędu blaszkodziobych Anseriformes, rodziny kaczkowatych Anatidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej, wymaga ochrony czynnej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183);

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Kaczka o krępej sylwetce, mniejsza od krzyżówki, średniej wielkości (rozpiętość skrzydeł: 62-77 cm, długość ciała: samiec – 45-52 cm, samica – 40 -50 cm, masa: samiec – 888-1400 g, samica – 500-1182 g). Wyraźny dymorfizm płciowy; widoczny dymorfizm sezonowy u samca. Osobniki młodociane podobne do samicy.

Sylwetka: średniej wielkości nurkująca kaczka, krępa, z krótką szyją, dużą, okrągłą, z profilu lekko kańciastą głową, z ostro wysklepionym ciemieniem i stromym czołem, ogonem położonym na wodzie. Lot prostoliniowy, uderzenia skrzydeł bardzo szybkie, w locie charakterystyczny donośny świst skrzydeł, szczególnie silny u samców w okresie godowym (zima-wiosna).

Samiec w szacie godowej wydaje się być biało-czarny; czysto biały brzuch, boki ciała, pierś i szyja; czarny grzbiet, kuper, sterówki, pióra podogonowe i głowa; na głowie w dobrym oświetleniu widoczny zielony połysk; na policzku u nasady dzioba owalna, czysto biała plama; tęczówka oka żółta, połyskująca; dziób ciemny, mały, trójkątny; na barkówkach widoczne czarne, cienkie paski. W locie u samca wyraźne duże białe lusterka na wierzchniej stronie skrzydeł, białe boczne partie grzbietu, biały spód ciała i szyję, silnie skontrastowane z pozostałym czarnym upierzeniem. W okresie spoczynkowym samiec jest w tonacji brązowo-szarej, podobny ubarwieniem do samicy, ale z zachowanym charakterystycznym rysunkiem na skrzydłach, z dużą ilością bieli na pokrywach naskrzydłowych i szaro-czarnym, jednolicie zabarwionym dziobem; niektóre samce mają zachowaną jasną, brudno-białą plamę na policzku u nasady dzioba, czasami sierpowatego kształtu.

Samica i ptaki młodociane mają brązową głowę, ostro odcinającą się od szarobrązowej szyi, boków ciała i piersi; u samicy na bokach szyi widoczna biała plama (brak jej u osobników młodocianych), brzuch biały; w złożonym popielato-brązowym skrzydle widoczne białe lusterko; dziób ciemny, szaro czarny, z czarnym paznokciem; w okresie godowym dziób u samicy z żółtawą przepaską przed jego końcem, w pozostałym okresie cały ciemny. W locie w brunatno-szarych skrzydłach widoczne białe lusterka rozdzielone ciemnymi liniami, wzdłuż końców dużych i średnich pokryw. Osobniki młodociane mają bardziej matową i szarą głowę, ciemną tęczówkę oka, brak białej obroży na szyi..

Głos: głos godowy samca to ściśnięty dwudźwięk „bi-biiik, zwykle przy akompaniamencie niskiego turkotu brzmiącego jak „druudrrir”, „kniiirrr”; głos samicy to chrapliwe, donośnie „brra, brra”, często wydawane również w locie

ZASIĘG

Gatunek o zasięgu holarktycznym, zasiedlający głównie strefę lasów borealnych północnej i środkowej Europy północnej Azji i Ameryki Północnej. Wykazuje wzrost liczebności i areału – w ostatnim dwudziestoleciu odnotowano przypadki lęgów m.in. w Irlandii, Francji, Szwajcarii, Austrii, na Węgrzech i w Rumunii. Gatunek wędrowny i koczujący, poza okresem lęgowym. Zimowiska obejmują zachodnią i południową Europę), środkową Azję, Stany Zjednoczone Ameryki i północny Meksyk (głównie koncentruje się w płytkich przybrzeżnych wodach Morza Północnego i Bałtyckiego, Oceanu Atlantyckiego, Spokojnego i Indyjskiego).

W Polsce słabo rozpowszechniony, nieliczny. Gniazduje głównie w nizinnej części kraju (Pomorze, Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, północno-zachodnia Wielkopolska, Bory Dolnośląskie, w Polsce środkowej i południowej gniazduje tylko lokalnie i skrajnie nielicznie. Liczebność populacji lęgowej w kraju pod koniec lat 90. szacowano na 1200-1500 par. Przylot (III-IV), odlot (IX-XI). Część ptaków zimuje, na niezamarzniętych wodach.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Zajmuje stanowiska nad jeziorami, głównie zachodniej części miasta, niektóre drobnymi zbiornikami wodnymi. Stwierdzono także stanowiska na leśnych odcinkach Łyny i Wadąga (w okolicy rozlanych, spiętrzonych przez elektrownie wód). Stwierdzone stanowiska lęgowe były w okolicy jezior: Długiego, Kortowskiego Redykajny, Siginek, Sukiel, Trackiego, Tyrsko.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Zajmuje stanowiska nad jeziorami i wolno płynącymi rzekami w lasach, zazwyczaj w ponad 100 letnich drzewostanach, obfitujących w dziuple po dzięciole czarnym.

GNIAZDOWANIE

Gniazdo zakłada w dziuplach dzięcioła czarnego (nawet do kilkunastu metrów nad ziemią), w dużych naturalnych szczelinach w spróchniałych pniach, lub w skrzynkach lęgowych, o odpowiednich rozmiarach. Gniazdo wysłane jest trocinami i puchem. Miejsce na gniazdo wybiera samica.

Zniesienie składa się z 5-19 owalnych, białych, zielonkawo-białych jaj; z uwagi na brak dziupli w niektórych gniazdach zniesienie pochodzi od dwóch samic. Czas wysiadywania wynosi od 28 do 32 dni; wysiaduje samica; samiec przez 1-2 tygodnie pilnuje okolic gniazda, później odlatuje. Pisklęta opuszczają gniazdo po 24–36 godzinach i pod opieką matki przemieszczają się nad wodę. Samica wodzi pisklęta przez okres ok. 55-65 dni (kiedy uzyskują zdolność lotu), młode samodzielnie pobierają pokarm już po ok. 5-10 dniach.

Pożywienie

Pokarm to przede wszystkim bezkręgowce wodne (mięczaki, skorupiaki, owady i ich larwy), rzadziej drobne ryby i płazy i części roślin wodnych, które zdobywa nurkując. Jesienią w diecie udział roślin wodnych wzrasta.

fot. Beata Dulisz
fot. Beata Dulisz

Krzyżówka (Anas platyrhynchos)

To najpospoliciej występujący na polskich wodach gatunek kaczki o wyraźnie zaznaczonym dymorfizmie płciowym. Samiec w szacie godowej ma opalizującą na zielono głowę oddzieloną od reszty ciała białą opaską, brązową, lśniącą pierś i żółty dziób z czarnym końcem. Sterówki są charakterystycznie zawinięte do góry. Samica ma pomarańczowy dziób i jest ubarwiona na brązowo z ciemniejszym kreskowaniem. Podstawą pożywienia krzyżówek jest pokarm roślinny oraz owady. Krzyżówka gniazdo zakłada zazwyczaj na ziemi, ale zdarzają się również gniazda na drzewach. Maluchy po kilkunastu godzinach od wyklucia opuszczają gniazdo i wędrują za matką do zbiornika wodnego. Można ją spotkać przez cały rok.

WIĘCEJ INFORMACJI

Krzyżówka Anas platyrhynchos

kaczka z rzędu blaszkodziobych Anseriformes, rodziny kaczkowatych Anatidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce nie podlega ochronie gatunkowej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183); jest gatunkiem łownym (Rozp. Min. Środ. z dnia 11 marca 2005 r. w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych. Dz.U. z 2005 nr 45 poz. 433).

Globalny status zagrożenia: LC – gatunek najmniejszego ryzyka.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Kaczka o krępej sylwetce, wielkości kaczki domowej (rozpiętość skrzydeł: 81-98 cm, długość ciała: 50-65 cm, masa: 720-1580 g). Najbardziej znany gatunek kaczki, od której pochodzi udomowiona kaczki domowa (Anas platyrchynchos f. domestica), o wyraźnym dymorfizmie płciowym i dymorfizmie sezonowym u samca. Osobniki młodociane podobne są upierzeniem do samicy.

Sylwetka: duża, krępa, pływająca (nie nurkująca) kaczka, z średniej długości szyją, dużą głową z proporcjonalnie dużym dziobem, dość krótkim ogonem. Żerują na powierzchni wody, zanurzając w wodzie przód ciała lub charakterystycznie „spławikują”. Do lotu podrywają sie bezpośrednio z lustra wody, bez rozbiegu typowego dla kaczek nurkujących. Lot jest dość szybki, prostoliniowy, ale krzyzowkja w locie sprawia wrażenie dość „ociężałej”, z uwagi na stosunkowo szerokie skrzydła, szczególnie u ich nasady oraz umiarkowane tempo uderzeń skrzydeł.

Krzyżówka jest gatunkiem odzwierciedlającym w zróżnicowaniu geograficznym wielkości, proporcji ciała oraz długości dzioba reguły ekogeograficzne – regułe Bergmanna i regułę Allena u ptaków. Reguła Bergmanna, odnosi sie do wielkości osobników zwierząt stałocieplnych i stwierdza, że populacje, podgatunki lub gatunki pokrewne, zasiedlające rejony chłodne i suche są większe od tych występujących w cieplejszym i wilgotnym klimacie. Reguła Allena odnosi się do wielkosci wyrostków ciała (małżowiny uszne, dziób, kończyny, ogony), które u zwierząt stałocieplnych w warunkach klimatu chłodnego są zazwyczaj mniejsze, aby zminimalizować straty ciepła, a większe w obszarach tropikalnych i pustynnych w celu ułatwienia termoregulacji.

Samiec w szacie godowej ma metalicznie zieloną głowę, oddzieloną wąską białą obrożą od kasztanowo-brązowej szyi i piersi. Boki ciała i brzuch jasno szare. Wierzch ciała stalowo-szary, nieco ciemniejszy u nasady skrzydeł, który to kontrast w upierzeniu jest widoczny w pozycji siedzącej i w locie; grzbiet ciemno-brązowy matowy. Kuper i pióra podogonowe czarne, sterówki (poza dwiema środkowymi) białawe, biało-szare. Sterówki środkowe czarne, charakterystycznie zakręcone do góry tworzące „obrączkę”. W skrzydle widoczne ciemnoniebieskie lusterko, z czarnym i białym obramowaniem. Tęczówka oka ciemna. Dziób żółty, pomarańczowo-żółty z czarnym paznokciem. Nogi pomarańczowo-żółte. W locie u samca wyraźne widoczne partie ciała z charakterystycznym, skontrastowanym ubarwieniem, dobrze widoczne lusterka. W okresie spoczynkowym samiec jest w tonacji brązowo-szarej, nieco podobny ubarwieniem do samicy, ale z całkowicie żółtym dziobem, brązową, ciemniejszą piersią z słabo zaznaczonym kreskowaniem, bokami ciała z wyraźnym, ale rozmytym rysunkiem (łuskowanie), czarnym kuprem, oraz z silnie zaznaczonym, ciemnym, szerszym niż u samicy paskiem ocznym i ciemnym ciemieniem.

Samica i ptaki młodociane o upierzeniu jasno-brązowym, beżowym z ciemnym kreskowaniem. Na głowie widoczne ciemne ciemię i ciemny pasek oczny oraz wyraźnie jaśniejsza brew. Dziób z osobniczo zróżnicowanymi wielkością ciemnymi plamami, tylko z jasną, pomarańczowo-żółtą krawędzią i ciemnym paznokciem. W skrzydle charakterystyczne lusterko o takim samym ubarwieniu jak u samca. Nogi również pomarańczowo-zółte. Osobniki młodociane mają bardziej rozmyte kreskowanie upierzenia, na bokach ciała układające się w ciemne smugi. W locie w brunatno-szarych skrzydłach widoczne ciemnoniebieskie lusterko, z czarnym i białym obramowaniem oraz białawe sterówki. Jasny, jednolity spód skrzydeł.

Krzyżówka czasami krzyżuje się z innymi gatunkami kaczek oraz z kaczkami domowymi, stąd często powstają międzygatunkowe mieszańce, o odmiennym od typowego upierzeniu.

Głos: głos godowy samca wydawany podczas toków to krótki gwizd „piu”. Samce często w wypadku zaniepokojenia przebywając na lustrze wody wydają głoś ostrzegawczy, miękkie, nosowe, niskie „rheb”, często powtarzane. Ponadto odzywa się miękkim, nosowym, ochrypłym kwakaniem przypominającym stłumione „kłek-kłek-kłek”, kaczora kaczki domowej Głos samicy to typowe kwakanie, takie jak u samicy kaczki domowej, donośne, chrapliwe, z pierwszymi dwiema sylabami wyraźnie zaakcentowanymi, kolejnymi słabnącymi i opadającymi „kwaak-kwaak-kwak-kwak-kwak-kwa-kwa”. Samica zaniepokojona wydaje długie serie twardych kwaknięć w równej tonacji „kwaa-kwaa-kwaa-kwaa-kwaa-kwaa-kwaa”

ZASIĘG

Gatunek o zasięgu holarktycznym, zasiedlający głównie północną i środkową strefę Ameryki Północnej (od Alaski po Meksyk) oraz Eurazji (od Portugalii po Japonię) sięgając Azji południowo-wschodniej (Korea). Introdukowana także na południowa półkulę do wielu krajów, gdzie się rozprzestrzeniła, m.in. do Nowej Zelandii, Australii, Peru, Brazylii, Urugwaju, Argentyny, Chile, na Wyspy Falklandzkie, do południowej Afryki.

Występuje w całej Europie od Grenlandii i Islandii oraz północnej Norwegii, Finlandii i Rosji po basen Morza Śródziemnego (północna Afryka) oraz od Portugalii po Ural. Populacje północne (Kanada, północna część USA, Skandynawia, północno-wschodnia Europa i północna Rosja) są populacjami wędrownymi (przeloty: II-IV; VIII-XII), w pozostałym obszarze zasięgu (południe USA, Meksyk, zachodnia, środkowa i południowa Europa, środkowa i południowa Azja) jest gatunkiem osiadłym.

Wykazuje wzrost liczebności i areału oraz podlega procesowi synurbizacji zasiedlając coraz liczniej miasta. W Polsce zasiedlanie wielu miast zaczęło się intensywnie postępować od połowy lat 70 ubiegłego wieku. Prawdopodobnie jest najliczniejszym gatunkiem kaczki na świecie (w 1991 roku oszacowano wielkość populacji zimującej w USA na 18 mln osobników). W wielu krajach, gdzie została introdukowana uważana jest obecnie za gatunek inwazyjny – w Nowej Zelandii konkuruje z Anas superciliosa, w Republice Południowej Afryki, we wschodnich Chinach, na wyspach Pacyfiku zagraża lokalnej bioróżnorodności, gdyż powoduje „zanieczyszczenie genetyczne” poprzez krzyżowanie się z endemicznymi gatunkami kaczek. Stwierdzono dotychczas , że krzyżówka może hybrydyzować z 63 innymi gatunkami i jest źródłem poważnego zagrożenia dla integralności genetycznej rodzimych ptaków wodnych.

W Polsce jest szeroko rozpowszechniona, średnio liczna lub liczna. Gniazduje głównie w nizinnej części kraju, nieco mniej licznie na wyżynach w południowej i południowo-wschodniej Polsce, sięgając partii gór (w Tatrach stwierdzono gniazdowanie do wys. 1890 m n.p.m.). Gatunek wydaje się unikać terenów silnie zalesionych z mało żyznymi wodami o urozmaiconej rzeźbie terenu. W Polsce wykazuje wzrost liczebności populacja na terenach rolniczych i terenach miejskich, natomiast w latach 90. odnotowano spadek liczebności na rozległych obszarach naturalnego występowania.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Ptaki lęgowe stwierdzone zostały na terenie wszystkich typowych środowisk, nad wszystkimi jeziorami, w dolinach Łyny, Wadąga i Kortówki, na terenach podmokłych (np. k. osiedli Dajtki, Pieczewo, Podgrodzie-Mleczna), w części drobnych zbiorników wodnych z dobrze rozwiniętą roślinnością. Najliczniej występuje nad brzegami jezior Ukiel, Kortowskiego, Skandy, Trackiego oraz w dolinie Łyny w południowej części miasta. Stwierdzono również lęgi na osiedlach mieszkaniowych, w okolicy Parku Kusocińskiego, Parku Podzamcze, na Jarotach, Nagórkach – gniazda znajdowały się na balkonach budynków mieszkalnych, w otworach wentylacyjnych stropodachów, w wśród roślinności miejskiej, czasami dość daleko od zbiorników wodnych, np. na wewnętrznym dziedzińcu szkoły, na rondzie przy ul. Dworcowej i Towarowej. Liczba par lęgowych w granicach miasta została oszacowana na ok. 215-250. W Olsztynie przebywa ponadto nielęgowa frakcja ptaków, a w okresie zimy stada krzyżówek przebywają głównie na Łynie w okolicy oczyszczalni ścieków oraz w Parku Podzamcze, na Kortówce oraz w Parku Kusocińskiego.

ŚRODOWISKO/ TERYTORIUM LĘGOWE

Zajmuje stanowiska lęgowe na wszystkimi typami środowisk wodnych, czasami jak wspomniano powyżej zakłada gniazda w zabudowie lub roślinności miejskiej dość daleko od wody.

GNIAZDOWANIE

Ptaki zaczynają toki jesienią (październik-listopad), a tokowanie w grupach często trwa do początków wiosny (do lutego), kiedy pary ptaków rozlatują się i przystępują do gniazdowania. Gniazdo w formie płytkiej miseczki, zbudowanej z trawy, wyścielonej piórami buduje samica, najczęściej na ziemi, wśród roślinności zielnej, często w trawie pod osłoną krzewów, zajmuje również stanowiska na drzewach (np. ogłowionych wierzbach) lub gniazdując w opuszczonych gniazdach innych ptaków (np. szponiastych, krukowatych, bociana białego), w wypróchniałych pniach drzew. W środowisku miejskim często zasiedla budynki, szczególnie balkony.

Wyprowadza jeden lęg w roku, terminy lęgów rozciągnięte w czasie od kwietnia do lipca. Zniesienie składa się z 8-13 jasnokremowych, owalnych jaj. Czasami zniesienia są bardziej liczne, ale wówczas pochodzą od dwu samic. Inkubacja trwa 27-28 dni. Po opuszczeniu gniazda przez pisklęta, kaczor odlatuje, a młode przebywają z matką ok. 50-60 dni, do czasu uzyskania zdolności do lotu. Krzyżówka jest również oportunistycznym pasożytem lęgowym, składając jaja innym samicom lub gatunkom kaczek, np. głowience Aythya ferina, płaskonosowi Spatula clypeata, rożeńcowi Anas acuta, gągołowi Bucephala clangula, innym.

Pożywienie

Krzyżówka jest wszystkożerna, plastyczna w zakresie wyboru pokarmu, zależnie od jego dostępności, fazy cyklu rocznego i nasilenia konkurencji. Pokarm to przede wszystkim roślinność wodna, nasiona wielu roślin, roślinność zielna zdobywana na lądzie w tym uprawy oraz bezkręgowce, głównie wodne (ślimaki, skorupiaki, owady wodne i ich larwy – chrząszcze, muchówki, ważki, chruściki). Dieta samców składa się w przeważającej części z pokarmu roślinnego, a samic pokarmu zwierzęcego. Rośliny stanowią większość składu pokarmu podczas migracji, jesienią i zimą.

W populacjach zurbanizowanych, zimujących w miastach, nieprawidłowa dieta, na przykład bogata w chleb, może powodować . tzw. anielskie skrzydło, schorzenie nieuleczalne u dorosłych ptaków.